Probleemstelling formuleren voor je scriptie: zo maak je je onderzoek scherp

Wat is een probleemstelling?

Een probleemstelling is een korte en concrete omschrijving van het centrale probleem dat je in je scriptie onderzoekt.

Je vat samen:

• wat er aan de hand is;
• voor wie of binnen welke context het probleem speelt;
• welke kennis nog ontbreekt;
• waarom onderzoek naar dit probleem nodig is.

De probleemstelling is geen uitgebreide beschrijving van alles wat je over het onderwerp hebt gevonden. Die verdieping staat in je probleemanalyse. In de probleemstelling breng je de belangrijkste uitkomsten van die analyse terug tot de kern.

Een probleemstelling kan bijvoorbeeld zijn:

Binnen organisatie X is onvoldoende bekend welke factoren bijdragen aan het vroegtijdige vertrek van nieuwe servicemedewerkers, waardoor de organisatie geen gerichte maatregelen kan nemen om hen langer te behouden.

Deze formulering maakt duidelijk waar het onderzoek plaatsvindt, wat nog onbekend is en waarom dat gebrek aan kennis een probleem vormt.

Een goede probleemstelling is dus meer dan de mededeling dat iets niet goed gaat. Je maakt ook duidelijk welk inzicht nodig is om het probleem beter te kunnen begrijpen of aanpakken.

Van aanleiding naar probleemstelling en hoofdvraag

De aanleiding, probleemanalyse, probleemstelling, doelstelling en hoofdvraag hangen nauw met elkaar samen. Toch heeft ieder onderdeel een andere functie.

De aanleiding beschrijft waarom het onderwerp op dit moment aandacht krijgt. Er is bijvoorbeeld sprake van teruglopende verkoop, veel klachten of een opvallend hoog personeelsverloop.

In de probleemanalyse onderzoek je wat er precies speelt. Je verzamelt informatie over de situatie, betrokkenen, oorzaken, gevolgen en bestaande kennis. Ook breng je in kaart wat nog niet bekend is.

De probleemstelling vat het centrale onderzoeksprobleem samen. De doelstelling beschrijft welk inzicht het onderzoek moet opleveren. De hoofdvraag vertaalt dit doel naar de centrale vraag die je met het onderzoek gaat beantwoorden.

Een voorbeeld:

Aanleiding

Steeds meer nieuwe medewerkers verlaten zorgorganisatie X binnen hun eerste jaar.

Probleemanalyse

Uit interne cijfers blijkt dat het vertrek vooral voorkomt binnen twee teams. In exitgesprekken noemen medewerkers onder andere onduidelijke verwachtingen en beperkte begeleiding. Het is echter niet bekend welke onderdelen van het inwerktraject daarbij de grootste rol spelen.

Probleemstelling

Zorgorganisatie X heeft onvoldoende inzicht in hoe nieuwe medewerkers binnen team A en B het inwerktraject ervaren en welke knelpunten bijdragen aan hun vroegtijdige vertrek.

Doelstelling

Het doel van het onderzoek is inzicht krijgen in de ervaringen en knelpunten van nieuwe medewerkers tijdens het inwerktraject, zodat de organisatie de begeleiding gerichter kan verbeteren.

Hoofdvraag

Hoe ervaren nieuwe medewerkers binnen team A en B van zorgorganisatie X het inwerktraject en welke knelpunten dragen volgens hen bij aan vroegtijdig vertrek?

Deze onderdelen vertellen samen één logisch verhaal. De probleemstelling vormt daarbij de verbinding tussen je uitgebreide probleemanalyse en je centrale onderzoeksvraag.

Probleemstelling als zin of als vraag?

De term probleemstelling wordt niet bij iedere opleiding op dezelfde manier gebruikt.

Sommige opleidingen bedoelen met de probleemstelling een beschrijvende zin of korte alinea waarin je het onderzoeksprobleem samenvat. De hoofdvraag is dan de centrale onderzoeksvraag.

Andere opleidingen gebruiken probleemstelling en hoofdvraag bijna als synoniemen en verwachten dat je de probleemstelling als vraag formuleert.

Een veelgebruikte indeling is:

Probleemstelling

Binnen organisatie X is onvoldoende bekend welke factoren bijdragen aan de lage deelname van medewerkers aan interne trainingen.

Hoofdvraag

Welke factoren beïnvloeden de deelname van medewerkers van organisatie X aan interne trainingen?

Controleer dus altijd welke definitie jouw opleiding hanteert. Neem bij twijfel de terminologie uit de afstudeerhandleiding of beoordelingsrubric over.

Stappenplan voor het formuleren van je probleemstelling

Stap 1: voer eerst een probleemanalyse uit

Begin niet met het bedenken van één goede zin. Verzamel eerst voldoende informatie over de situatie.

Vraag jezelf af:

• Wat is de aanleiding?
• Wat gaat er precies mis?
• Waaruit blijkt dat?
• Wie ervaart het probleem?
• Wie ondervindt de gevolgen?
• Welke gevolgen zijn er?
• Wat is al geprobeerd?
• Wat weten we al?
• Wat is nog onbekend?
• Waarom moet juist dat ontbrekende onderdeel onderzocht worden?

Gebruik bijvoorbeeld interne documenten, cijfers, oriënterende gesprekken, literatuur en deskresearch om het probleem te onderbouwen.

Stap 2: bepaal het centrale probleem

In een probleemanalyse komen vaak verschillende signalen naar voren. Je kunt echter niet alle problemen in één scriptie onderzoeken.

Stel dat uit je eerste verkenning blijkt dat:

• klanten afhaken tijdens het aanvraagproces;
• medewerkers verschillende uitleg geven;
• de website verouderde informatie bevat;
• klanten vaak dezelfde vragen stellen;
• er geen inzicht is in het gedrag van websitebezoekers.

Kies dan welk probleem of kennistekort centraal staat. Mogelijk is het kernprobleem dat de organisatie niet weet welke informatie klanten nodig hebben om de aanvraag af te ronden.

Andere signalen kunnen het kernprobleem ondersteunen, maar hoeven niet allemaal afzonderlijk in je probleemstelling te staan.

Stap 3: scheid het praktijkprobleem van het kennisprobleem

Schrijf eerst op wat er zichtbaar misgaat. Daarna schrijf je op wat nog onbekend is.

Bijvoorbeeld:

Wat gaat er mis?

Nieuwe medewerkers verlaten de organisatie vaak binnen negen maanden.

Wat is onbekend?

Het is niet duidelijk welke ervaringen tijdens het inwerktraject bijdragen aan hun besluit om te vertrekken.

Je probleemstelling richt zich vervolgens vooral op het ontbrekende inzicht.

Stap 4: baken het probleem af

Bepaal wie en wat je precies onderzoekt.

Bijvoorbeeld:

De afdeling HR van organisatie X heeft onvoldoende inzicht in de begeleidingsbehoeften van medewerkers die korter dan één jaar in dienst zijn.

Vraag jezelf ook af wat je bewust niet onderzoekt. Beperk je je bijvoorbeeld tot één afdeling, één leeftijdsgroep of één fase van het klantproces? Beschrijf die afbakening in de inleiding en zorg dat je probleemstelling ermee overeenkomt.

Stap 5: controleer de relevantie

Vraag jezelf af:

• Wat gebeurt er wanneer het probleem blijft bestaan?
• Wie merkt daar iets van?
• Welke beslissing kan nog niet goed worden genomen?
• Wat kan de organisatie met de uitkomsten van het onderzoek?
• Waarom is meer kennis nodig?

Niet ieder klein ongemak is voldoende relevant voor een volledig afstudeeronderzoek. Je moet aannemelijk maken dat het onderzoek betekenis heeft voor de organisatie, beroepspraktijk, doelgroep of wetenschap.

Stap 6: formuleer de probleemstelling kort

Een probleemstelling bestaat vaak uit één zin. Bij een ingewikkelder probleem kan een korte alinea duidelijker zijn.

Een bruikbare basisformulering is:

[Organisatie of doelgroep] heeft onvoldoende inzicht in [ontbrekende kennis], waardoor [gevolg of belemmering].

Bijvoorbeeld:

Opleiding X heeft onvoldoende inzicht in de redenen waarom tweedejaarsstudenten weinig gebruikmaken van de aangeboden studiebegeleiding, waardoor onduidelijk is hoe de ondersteuning beter op hun behoeften kan aansluiten.

Gebruik dit niet als een verplicht invulformat. De formulering moet vooral natuurlijk, duidelijk en passend bij jouw onderzoek zijn.

Stap 7: toets de samenhang

Leg je probleemstelling naast je doelstelling en hoofdvraag.

Controleer of:

• dezelfde doelgroep centraal staat;
• hetzelfde probleem wordt onderzocht;
• dezelfde context wordt gebruikt;
• het onderzoeksdoel aansluit op het kennistekort;
• de hoofdvraag met onderzoek te beantwoorden is;
• je met het antwoord op de hoofdvraag daadwerkelijk meer inzicht krijgt in de probleemstelling.

Pas niet alleen je hoofdvraag aan wanneer de samenhang ontbreekt. Soms ligt de onduidelijkheid al in de probleemstelling of probleemanalyse.