Steekproef bepalen voor je scriptie: zo kies je de juiste respondenten

Populatie, steekproef en steekproefkader

Populatie, steekproef en steekproefkader worden vaak door elkaar gehaald. Toch betekenen ze alle drie iets anders, en dat verschil is belangrijk voor je methodehoofdstuk.

• De populatie is de volledige groep waarover je iets wilt zeggen. Onderzoek je bijvoorbeeld klanten van organisatie X? Dan bestaat je populatie uit alle klanten van die organisatie.
• De steekproef is de groep die je daadwerkelijk onderzoekt. Dat zijn dus niet per se alle klanten, maar bijvoorbeeld de 120 klanten die jouw enquête invullen.
• Het steekproefkader is de lijst of bron waaruit je je respondenten selecteert. Denk bijvoorbeeld aan een klantenbestand met e-mailadressen. Vanuit dat bestand bepaal je wie je uitnodigt om mee te doen aan je onderzoek.

Het steekproefkader is belangrijk, omdat het invloed kan hebben op je resultaten. Als je steekproefkader niet compleet is, bereik je mogelijk niet je hele populatie. Stel dat je uitspraken wilt doen over alle klanten van organisatie X, maar je hebt alleen e-mailadressen van klanten die de nieuwsbrief ontvangen. Dan mis je een deel van je populatie.

Dat betekent niet meteen dat je onderzoek onbruikbaar is, maar je moet het wel benoemen als beperking. Je laat daarmee zien dat je kritisch kijkt naar de reikwijdte van je onderzoek en naar de vraag voor welke groep je resultaten eigenlijk gelden.

Stap 1: Bepaal je populatie

Begin met de vraag: over wie of wat wil ik straks iets zeggen?

Maak je populatie zo concreet mogelijk.

Een goede populatie is afgebakend op bijvoorbeeld:

• doelgroep;
• organisatie;
• afdeling;
• periode;
• locatie;
• leeftijd;
• klanttype;
• ervaring;
• functie;
• gebruik van een product of dienst.

Hoe scherper je populatie, hoe makkelijker je steekproef wordt.

Stap 3: Kies een steekproefmethode

Er zijn veel steekproefmethoden, maar je hoeft ze niet allemaal uit je hoofd te kennen. Het belangrijkste is dat je begrijpt of je steekproef aselect of select is.

Aselecte steekproef

Bij een aselecte steekproef heeft iedereen uit de populatie een bekende of gelijke kans om gekozen te worden. Je selecteert dus willekeurig.

Dit gebruik je vooral als je representatieve uitspraken wilt doen over de populatie.

Voorbeelden van aselecte steekproeven:

Enkelvoudige aselecte steekproef

Je kiest willekeurig respondenten uit de hele populatie.

Voorbeeld: Je hebt een lijst met 2.000 klanten en selecteert daar willekeurig 250 klanten uit.

Systematische steekproef

Je kiest bijvoorbeeld elke tiende persoon uit een lijst.

Voorbeeld: Je selecteert elke 10e klant uit een klantenbestand.

Gestratificeerde steekproef

Je verdeelt de populatie eerst in groepen, bijvoorbeeld leeftijd, geslacht, opleiding of klanttype. Daarna trek je uit elke groep een steekproef. Dit is handig als je wilt dat belangrijke subgroepen goed vertegenwoordigd zijn. 

Voorbeeld: Je onderzoekt klanttevredenheid en wilt dat zowel particuliere als zakelijke klanten in je steekproef voorkomen. Dan trek je uit beide groepen respondenten.

Clustersteekproef

Je kiest niet losse personen, maar groepen of clusters.

Voorbeeld: Je onderzoekt studenten en kiest willekeurig vijf klassen of drie opleidingen om mee te doen.

Stap 4: Bepaal je steekproefgrootte

Veel studenten willen één simpel antwoord op de vraag: hoeveel respondenten heb ik nodig?

Helaas hangt dat af van je onderzoek.

Bij kwantitatief onderzoek hangt de steekproefgrootte onder andere af van:

• hoe groot je populatie is;
• hoe betrouwbaar je uitspraken moeten zijn;
• hoeveel foutmarge acceptabel is;
• hoeveel subgroepen je wilt vergelijken;
• hoeveel respons je verwacht;
• wat je opleiding vraagt.

Bij kwalitatief onderzoek gaat het minder om aantallen en meer om inhoudelijke verzadiging. Dat betekent dat je doorgaat totdat nieuwe interviews weinig nieuwe informatie opleveren. In de praktijk stelt je opleiding vaak wel een minimumaantal interviews.

Voor hbo-scripties geldt vaak: kies een realistisch aantal en onderbouw waarom dat past bij je onderzoeksvraag en beschikbare tijd.

Stap 6: Controleer representativiteit

Representativiteit betekent dat je steekproef lijkt op de populatie op kenmerken die belangrijk zijn voor je onderzoek.

Je kunt representativiteit controleren door je steekproef te vergelijken met de populatie op kenmerken zoals:

• leeftijd;
• geslacht, als relevant;
• klanttype;
• functie;
• afdeling;
• regio;
• opleidingsniveau;
• gebruikservaring;
• aankoopfrequentie.

Welke steekproefmethode past bij jouw scriptie?

Welke steekproefmethode het beste past, hangt af van het doel van je onderzoek. Je kiest dus niet zomaar een methode, maar kijkt eerst naar wat je wilt meten, begrijpen of vergelijken.

• Wil je met een enquête onder klanten percentages meten? Dan past een aselecte steekproef of gestratificeerde steekproef vaak goed. Daarmee probeer je een zo representatief mogelijk beeld te krijgen van de totale groep.
• Doe je interviews met experts? Dan ligt een doelgerichte steekproef meer voor de hand. Je kiest dan bewust respondenten die veel weten over jouw onderwerp. Ook bij onderzoek naar klachten of specifieke ervaringen is een doelgerichte steekproef vaak logisch, omdat je juist mensen wilt spreken die met het onderwerp te maken hebben.
• Onderzoek je een moeilijk bereikbare doelgroep? Dan kan een sneeuwbalsteekproef passend zijn. Je begint dan met een paar respondenten en vraagt of zij weer andere geschikte deelnemers kennen.
• Doe je onderzoek binnen één klas, team of afdeling? Dan werk je vaak met een clustersteekproef of gemakssteekproef. Je onderzoekt dan een bestaande groep die goed bereikbaar is. Dat is praktisch, maar je moet wel goed uitleggen wat dit betekent voor de reikwijdte van je resultaten.
• Wil je subgroepen met elkaar vergelijken, bijvoorbeeld mannen en vrouwen, eerstejaars en vierdejaars of verschillende afdelingen? Dan kan een gestratificeerde steekproef geschikt zijn. Je zorgt er dan voor dat de belangrijke subgroepen voldoende vertegenwoordigd zijn in je onderzoek.
• Bij verkennend kwalitatief onderzoek werk je vaak met een selecte steekproef. Je kiest dan respondenten die je kunnen helpen om meer inzicht te krijgen in ervaringen, betekenissen, behoeften of knelpunten.

Bij een hbo-scriptie is een perfecte aselecte steekproef vaak niet haalbaar. Dat is niet automatisch een probleem. Belangrijk is vooral dat je eerlijk uitlegt waarom je voor jouw steekproefmethode kiest en welke beperkingen dat heeft. Zo laat je zien dat je methodisch bewust en kritisch werkt.