Conceptueel model maken voor je scriptie: zo pak je het aan

Wanneer gebruik je een conceptueel model?

Een conceptueel model wordt vooral gebruikt bij toetsend onderzoek. Je hebt dan vooraf een verwachting over een verband tussen variabelen en die verwachting ga je onderzoeken. Denk bijvoorbeeld aan kwantitatief onderzoek waarin je hypotheses toetst.

Toch kan een conceptueel model ook nuttig zijn bij kwalitatief of exploratief onderzoek. Dan werk je vaak niet met strak afgebakende variabelen, maar met bredere concepten. Het model helpt dan vooral om te laten zien welke onderwerpen, begrippen of relaties je wilt verkennen.

Vraag jezelf dus af:

Wil ik een verband, verschil of effect onderzoeken?
Dan is een conceptueel model meestal handig.

Wil ik vooral een situatie beschrijven?
Dan is een conceptueel model niet altijd nodig, maar kan het soms wel overzicht geven.

Beschrijf in je methodologie hoe je de verbanden uit je conceptueel model gaat onderzoeken en welke data je daarvoor verzamelt.

Twijfel je? Kijk dan goed naar de eisen van je opleiding en naar de feedback van je begeleider.

Conceptueel model maken: stappenplan

Stap 1: Begin bij je onderzoeksvraag

Je conceptueel model moet altijd aansluiten op je hoofdvraag. Begin daarom niet met tekenen, maar met lezen.

Stel dat je onderzoeksvraag is:

In hoeverre beïnvloedt werkdruk de werktevredenheid van hbo-docenten?

Dan zie je waarschijnlijk al twee kernvariabelen:

Werkdruk
Werktevredenheid

Je eerste model is dan:

Werkdruk → werktevredenheid

Stap 2: Haal je variabelen uit je theoretisch kader

Een veelgemaakte fout is dat studenten zelf variabelen bedenken zonder deze goed te onderbouwen. Je conceptueel model moet voortkomen uit je literatuuronderzoek.

Vraag jezelf af:

Welke begrippen komen steeds terug in de literatuur?
Welke theorieën verklaren het verband tussen deze begrippen?
Welke variabelen worden in eerdere onderzoeken gebruikt?
Welke relatie verwacht ik op basis van de literatuur?

Als je theoretisch kader nog niet scherp is, wordt je conceptueel model meestal ook vaag. Werk je theorie dus eerst voldoende uit voordat je je definitieve model maakt.

Stap 3: Bepaal de richting van de relaties

Een pijl in je conceptueel model betekent niet zomaar “deze dingen hebben iets met elkaar te maken”. Een pijl geeft richting aan.

Dus:

A → B betekent: A beïnvloedt B.

Als je alleen een samenhang verwacht, maar geen duidelijke oorzaak-gevolgrelatie kunt onderbouwen, kun je beter geen causale pijl gebruiken. Dan kun je eventueel een lijn gebruiken of in de tekst uitleggen dat je een verband onderzoekt zonder causale claim.

Wees hier zorgvuldig mee. Een beoordelaar kijkt vaak kritisch of je pijlen logisch aansluiten bij je onderzoeksvraag, theorie en methode.

Stap 4: Voeg mediatoren of moderatoren alleen toe als ze echt nodig zijn

Een conceptueel model wordt niet automatisch beter door er meer variabelen in te zetten. Sterker nog: te veel variabelen maken je model vaak onduidelijk.

Voeg een mediator of moderator alleen toe als:

de literatuur hier aanleiding voor geeft;
je onderzoeksvraag of hypotheses hierop aansluiten;
je deze variabele ook echt gaat meten of onderzoeken;
je analyse past bij dit type verband.

Kun je een variabele niet goed uitleggen of meten? Dan hoort deze waarschijnlijk niet in je model.

Stap 5: Maak het model visueel eenvoudig

Een conceptueel model hoeft geen kunstwerk te zijn. Het moet vooral duidelijk zijn.

Gebruik:

rechthoeken of blokken voor variabelen;
pijlen voor verwachte effecten;
korte labels;
een logische leesrichting, bijvoorbeeld van links naar rechts;
een duidelijke figuurtitel.

Vermijd lange zinnen in je model. Zet uitgebreide uitleg liever in de tekst onder de figuur.

Voorbeeld van een eenvoudige formulering:

Figuur 1 toont het conceptueel model van dit onderzoek. In dit model wordt verwacht dat werkdruk een negatieve invloed heeft op werktevredenheid. Sociale steun wordt meegenomen als modererende variabele, omdat uit de literatuur blijkt dat sociale steun de relatie tussen werkdruk en werktevredenheid kan verzwakken.

Stap 6: Controleer of je model past bij je methode

Je conceptueel model moet niet alleen inhoudelijk kloppen, maar ook uitvoerbaar zijn.

Controleer daarom:

Kun je alle variabelen meten of onderzoeken?
Past je methode bij je model?
Kun je de relaties analyseren met je gekozen analyse?
Sluiten je interviewvragen, enquêtevragen of topiclijst aan op het model?
Kun je je hypotheses koppelen aan de pijlen in het model?

Als je bijvoorbeeld een moderator opneemt, moet je ook weten hoe je een moderatie-effect gaat toetsen of kwalitatief gaat onderbouwen. Anders ziet je model er interessant uit, maar kun je er in je analyse weinig mee.

Waar plaats je het conceptueel model in je scriptie?

Waar je het conceptueel model plaatst, hangt af van de eisen van je opleiding. Vaak zie je het model aan het einde van het theoretisch kader. Dat is logisch, omdat je eerst de theorie bespreekt en daarna laat zien welke relaties je op basis daarvan verwacht.

Soms wordt het model al in de inleiding of in het plan van aanpak geplaatst. Dat kan vooral handig zijn als je de lezer vroeg overzicht wilt geven.

Een praktische vuistregel:

Bij een plan van aanpak of onderzoeksvoorstel plaats je het model vaak na je onderzoeksvraag en deelvragen.
Bij een volledige scriptie plaats je het model meestal aan het einde van je theoretisch kader.
Bij een uitgebreid model kun je de figuur in de bijlage zetten en in de hoofdtekst uitleggen.

Volg hierbij altijd de richtlijnen van je opleiding.

Hulp nodig bij je conceptueel model?

Loop je vast bij je conceptueel model? Dan zit het probleem vaak niet alleen in het tekenen van het schema. Meestal zit de echte uitdaging in het scherp krijgen van je onderzoeksvraag, variabelen, hypotheses of theoretisch kader.

Bij Jouw Scriptiecoach helpen we je om structuur aan te brengen in je onderzoek. We kijken met je mee naar de rode draad, de onderbouwing van je variabelen en de manier waarop je conceptueel model aansluit op je methode en analyse.

Zo krijg je weer overzicht en weet je precies welke stappen je moet zetten om verder te komen met je scriptie. Plan direct een gratis adviesgesprek en wij nemen contact met je op.